بازسازی خانه ملت؛ روایتی از افتتاح اولین دوره مجلس شورای اسلامی

 

به گزارش گروه تاریخ خبرگزاری صدا و سیما؛ انتخابات اولین دوره مجلس شورای اسلامی در ۲۴ اسفندماه ۱۳۵۸ برگزار شد. این پنجمین انتخابات در دوران کوتاه پس از پیروزی انقلاب اسلامی و گامی دیگر برای تبلور یافتن اراده عمومی در سپهر سیاسی کشور بود. چند ماه بعد هم در هفتم خرداد ۱۳۵۹ مصادف با سالروز ولادت با سعادت حضرت امیرالمومنین (ع)، نخستین دوره مجلس شورای اسلامی با پیام امام خمینی (ره) رسما افتتاح شد تا فصل جدیدی در تاریخ معاصر این سرزمین رقم بخورد.

 

این مجلس - که تا آن زمان و تا وقتی که حضرت امام (ره) در جلسه‌ای با حضور نمایندگان، از آن به عنوان «مجلس شورای اسلامی» نام بردند، همچنان به نام مجلس شورای ملی خوانده می‌شد تا اینکه در بازنگری قانون اساسی رسماً مجلس شورای اسلامی نام گرفت - نه صرفاً یک دوره دیگر از گردهمایی وکلای ملت، بلکه آغاز فصلی نوین از حضور ملت برای تعیین مقدرات کشور بود؛ مجلسی نوظهور با رویکردی متفاوت از آن مجلسی که ایران پیش از انقلاب اسلامی شاهد آن بود. برای درک این تمایز بنیادین، باید «مجلس شورای اسلامی» را در برابر «مجلس شورای ملی» پیش از انقلاب قرار داد تا تصویری کامل از نهاد قانون گذاری در ایران ترسیم شود.

 

دین محوری را می‌توان بنیادی‌ترین تمایز این دو قلمداد کرد. تغییر عنوان مجلس، نشانه‌ای سطحی نبود، بلکه نوعی چرخش پارادایمی بود که بازتاب دهنده‌ی تحولی عمیق در مبانی مشروعیت و منبع قانون گذاری بود. پیش از انقلاب، مجلس شورای ملی اگر چه نماد مشروطیت به شمار می‌رفت، ولی عملاً تحت نفوذ دربار بود و نهایتا در چارچوب یک رژیم سلطنتی و سکولار تعریف می‌شد. اما در نظامی جمهوری اسلامی، بنیان قانون بر دو گانه حکم اسلام و اراده ملت استوار شد؛ بنابراین مجلس شورای اسلامی موظف است قوانینی وضع کند که علاوه بر اینکه برآیند خواست ملت است، با موازین شرع نیز نباید مغایرت داشته باشد. این موضوع، فلسفه تشکیل شورایی به نام «شورای نگهبان» بود. البته در اصل دوم متمم قانون اساسی مشروطه با هدف نظارت بر قوانین و تطبیق آن بر شریعت، یک هیئت نظارت متشکل از ۵ مجتهد پیش بینی شده بود. اما این هیئت عملا به فراموشی سپرده شده بود؛ بنابراین در نظام اسلامی با توجه به لزوم صیانت از نقش محوری اسلام و اراده مردم در امور کشور، شورای نگهبان با هدف نظارت بر قوانین و فرآیند انتخابات تشکیل شد.

 

از منظر کارکردی نیز مجلس اول در بزنگاهی تاریخی شکل گرفت که جامعه در پیچ و خم تثبیت یک گفتمان نوین بود؛ گفتمان انقلاب اسلامی همراه با نهاد‌هایی جدید برای تحقق آرمان‌های این گفتمان. این در حالی بود که بسیاری از احزاب و گروه‌ها تلاش می‌کردند با گفتمان انقلاب اسلامی رقابت کرده و ایدئولوژی خود را در سبد فکر جامعه جایگذاری کنند؛ گروه‌های چپ گرا نمونه‌ای روشن از این احزاب به شمار می‌روند. این احزاب و گروه‌ها تلاش می‌کردند در کنار نیرو‌های انقلاب به ساختار‌ها و نهاد‌های جدید راه پیدا کرده و گفتمان خود را تثبیت کنند؛ بنابراین اولین دوره مجلس نه یک محفل تشریفاتی، بلکه عرصه‌ای برای نبرد گفتمانی بود؛ از نیرو‌های انقلابی پیرو خط امام (ره) گرفته تا چپ گرایان و ملی گرایان همگی در تکاپو بودند. مجلسی که پیش از انقلاب به عنوان باشگاه اشراف و خوانین یا منصوبان شاه توصیف می‌شد، اکنون به سخنگاهی برای اقشار مختلف جامعه‌ی بدل شده بود. همین تنوع نسبی باعث شد تا مجلس به یکی از کانون‌های پویای سیاسی تبدیل شود. این میزان از پویایی در ساختار سیاسی بسته‌ی دوران پهلوی بی سابقه بود؛ بنابراین مجلس شورای اسلامی، با هویت دینی و مردمی خود، نهادی متمایز از مجلس شورای ملی است. حضرت امام خمینی (ره) هم در پیام یازده بندی خود برای افتتاحیه مجلس و هم در حضور نمایندگان اولین دوره، به این تمایزات اشاره کرده و خط مشی مجلس شورای اسلامی را ترسیم کردند. ایشان در بخشی از سخنان خود با تاکید بر تمایز مجلس شورای اسلامی با مجلس پیش از انقلاب، بیان کردند: «من در بعضی مجالس زمان رضا خان رفته‌ام در مجلس به عنوان تماشا گری و مجالس دیگری هم که از آن زمان تا اخیر بوده است شنیده‌ام. آنجایی که من دیده‌ام، مجلس، مجلس شورا نبوده است، مجلس مبارزه بین افراد در آمال خودشان بود؛ جنگ و نزاع بود. حتی بعض اشخاص که اشخاص صحیحی بودند و در خارج از مجلس حدود را حفظ می‌کردند، در مجلس که وارد می‌شدند مثل اینکه ملزم می‌شدند به اینکه نظیر آن‌های دیگری که به طور غیر اسلامی رفتار می‌کردند، گاهی هم بعضی از آنها منحرف بشوند. مجلس شورای اسلامی مجلس مشورت است، مجلسی است که باید متفکرین، آقایان، مسائلی که ما یحتاج ملت است و کشور است در میان بگذارند و با هم مشورت کنند. مباحثه کنند فقط آن چیز‌هایی که مربوط به ملت است و به اسلام. مجلس شورای اسلامی که شما آقایان وکیل هستید از طرف ملت برای خدمت در آن بنگاه، باید آنکه دلخواه ملت است در آنجا طرح بشود؛ و آنچه دلخواه اسلام است بحث و مشورت بشود؛ و به ترتیبی که مقرر است تصویب بشود و همه چیزش اسلامی باشد» (۵۹/۰۳/۰۴).

 

این موضوع نه تنها اعتقاد شخص حضرت امام (ره)، بلکه اندیشه‌ای تکون یافته در بستر ولایت فقیه است که رهبران انقلاب اسلامی همواره آن را صیانت کرده‌اند. بر این اساس رهبر معظم انقلاب حضرت آیت الله سید مجتبی خامنه‌ای نیز در پیام امروز خود، مجلس شورای اسلامی را عصاره‌ی ملّت، مظهر مردم سالاری دینی و رکن قانون و قانون‌گذاری در جمهوری اسلامی خواندند که نقش مهمی در اعمال اراده‌ی مردم دارد و صندلی نمایندگی آن نیز سنگر خط مقدم تحول در مسیر پیشرفت کشور قلمداد می‌شود (۰۵/۰۳/۰۷)؛ بنابراین می‌توان گفت ۷ خرداد ۱۳۵۹ نماد یک گسست تاریخی است. نهادی که در این روز گشایش یافت، هر چند همچنان مجلس نام داشت، اما در ماهیت، ساختار و غایت، موجودیتی کاملاً متفاوت از همتای خود در دوران رژیم سلطنتی داشت. در این روز، خانه ملت بار دیگر بر مبنای دین ملت و اراده شان بازسازی شد.

 

نویسنده و پژوهشگر: عباس کریمیان