سهروردی؛ فیلسوفی که «نور» را به زبان حکمت بازخواند

به گزارش خبرگزاری صدا وسیما، سهروردی، که به «شیخ اشراق» شهرت یافته، از جمله متفکرانی است که توانست میان سنت عقلانی فلسفه و ساحت شهودی معرفت، پیوندی نو و خلاقانه برقرار کند.

آنچه سهروردی را در تاریخ فلسفه اسلامی ممتاز می‌کند، صرفاً تبحر او در مباحث نظری نیست؛ بلکه قدرت او در ساختن دستگاهی فلسفی است که «نور» را به عنوان بنیادی‌ترین حقیقت هستی در مرکز توجه قرار می‌دهد. در حکمت اشراق، جهان نه صرفاً مجموعه‌ای از مفاهیم انتزاعی، بلکه مراتبی از ظهور و شدت نور است و انسان، در مسیر معرفت، تنها با استدلال به مقصد نمی‌رسد، بلکه نیازمند تهذیب، شهود و تجربه باطنی نیز هست.

بازخوانی اندیشه سهروردی در روزگار معاصر، از این جهت اهمیت دارد که او به ما یادآوری می‌کند عقل و معنا، برهان و شهود، و فلسفه و زیست معنوی، نه در تقابل، بلکه در تکمیل یکدیگر قابل فهم‌اند. شاید یکی از دلایل ماندگاری سهروردی نیز همین باشد که آثار او تنها برای اهل فلسفه نوشته نشده، بلکه لایه‌هایی از ادب، تمثیل، رمز و تخیل را نیز در خود جای داده است؛ ویژگی‌ای که میراث او را برای حوزه‌های گوناگون علوم انسانی و هنر نیز الهام‌بخش کرده است.

روز بزرگداشت سهروردی، در حقیقت فرصتی برای این تأمل است که میراث فکری ایران اسلامی، تنها متعلق به گذشته نیست؛ بلکه می‌تواند در مواجهه با پرسش‌های امروز نیز راهگشا باشد. معرفی دقیق‌تر آثار و آرای سهروردی به نسل جوان، تقویت پژوهش‌های دانشگاهی، تولید برنامه‌های رسانه‌ای و توجه به ظرفیت‌های فرهنگی این چهره برجسته، می‌تواند گامی مؤثر در زنده نگه داشتن سنت حکمی این سرزمین باشد.

امروز نام سهروردی، فراتر از یک فیلسوف تاریخی، نماد تلاشی ماندگار برای پیوند دادن عقل و اشراق، اندیشه و معنا، و انسان و حقیقت است؛ تلاشی که همچنان می‌تواند در فضای فکری و فرهنگی جامعه، الهام‌بخش و راه‌گشا باقی بماند.

روز بزرگداشت شهاب‌الدین یحیی سهروردی، فرصتی برای بازاندیشی در میراث یکی از برجسته‌ترین چهره‌های فلسفه اسلامی است؛ اندیشمندی که با بنیان‌گذاری حکمت اشراق، افق تازه‌ای در نسبت میان عقل، شهود و حقیقت گشود و نام خود را در تاریخ تفکر ایرانی ـ اسلامی ماندگار کرد.

شیخ‌شهاب‌الدین‌سهروردی (۵۴۹–۵۸۷ هجری قمری)، بنیان‌گذار حکمت اشراق، از برجسته‌ترین فیلسوفان تاریخ اندیشه اسلامی و از چهره‌های ماندگار سنت حکمی ایران است.

وی با تلفیق میراث فلسفه مشائی، حکمت ایران باستان، آموزه‌های قرآنی و تجربه شهودی، مکتبی بنیان نهاد که تأثیر آن تا امروز در فلسفه، عرفان و الهیات اسلامی استمرار یافته است.

آثار سهروردی، علاوه بر جهان اسلام، در محافل دانشگاهی و فلسفی جهان نیز همواره مورد توجه بوده و اندیشه او یکی از مهم‌ترین حلقه‌های پیوند عقل، شهود، معنویت و حقیقت در تاریخ تفکر بشری به شمار می‌رود.

شهاب‌الدین یحیی بن حبش سهروردی، معروف به «شیخ اشراق» و «شیخ مقتول»، در سال ۵۴۹ هجری قمری در روستای سهرورد (از توابع استان زنجان امروز) چشم به جهان گشود. او یکی از جریان‌سازترین و نابغه‌ترین فیلسوفان تاریخ ایران و جهان اسلام است که در عمر کوتاه خود، مسیر تفکر فلسفی را تغییر داد.

در ادامه، شرحی کوتاه بر زندگی، اندیشه و فرجام کار او آمده است:

 دوران تحصیل و سرگردانی علمی

سهروردی آموزش‌های مقدماتی را در زادگاهش گذراند و سپس برای ادامه تحصیل راهی مراغه شد. در آنجا نزد «مجدالدین جیلی» (که استاد فخر رازی نیز بود) به تحصیل فلسفه و اصول فقه پرداخت. او سپس به اصفهان، که در آن دوران بزرگ‌ترین مرکز علمی ایران بود، رفت و کتاب «البصائر النصیریة» در منطق را نزد «ظهیرالدین قاری» فراگرفت.

او پس از اتمام تحصیلات رسمی، سال‌ها به سفر در سراسر ایران، آناتولی (ترکیه امروز) و شامات پرداخت و در این مسیر علاوه بر دیدار با اندیشمندان مختلف، به ریاضت، خلوت‌گزینی و سیر و سلوک معنوی روی آورد.

بنیان‌گذاری حکمت اشراق

تا پیش از سهروردی، فلسفه اسلامی عمدتاً تحت سیطره «حکمت مشاء» (پیرو ابن‌سینا و ارسطو) بود که بر پایه استدلال، منطق و عقل محض بنا شده بود. سهروردی با نقد برخی مبانی فلسفه مشاء، مکتب جدیدی به نام «حکمت اشراق» پایه‌گذاری کرد.

او در این مکتب، معرفت واقعی را حاصل ترکیب دو بال می‌دانست: «بحث و استدلال عقلانی» و «کشف و شهود باطنی». سهروردی نظام فلسفی خود را بر پایه مفهوم «نور» بنا کرد و خداوند را «نورالانوار» نامید که تمام جهان، پرتو و تجلی اوست.

پیوند اندیشه اسلامی با میراث پهلوی و یونان

یکی از ویژگی‌های منحصر‌به‌فرد سهروردی، تلاش او برای احیای حکمت ایران باستان (حکمت خسروانی) و تلفیق آن با معارف اسلامی و عرفان بود. او همچنین احترام ویژه‌ای برای فیلسوفان یونان باستان مانند افلاطون و فیثاغورث قائل بود و تلاش می‌کرد جوهر مشترک این حکمت‌های باستانی را در پرتو تعالیم قرآن و اسلام بازتعریف کند.

 فرجام تلخ و شهادت در جوانی

سفر سهروردی به حلب (در سوریه امروز) نقطه عطف و سرانجام زندگی او شد. در آنجا ملک ظاهر (پسر صلاح‌الدین ایوبی، فرمانروای معروف مسلمان) شیفته دانش، بیان قوی و هوش سرشار سهروردی شد و او را به دربار خود دعوت کرد.

اما صراحت لهجه سهروردی در بیان دیدگاه‌های فلسفی و عرفانی‌اش، و نیز حسادت و مخالفت شدید فقیهان قشری در حلب، باعث شد که او را به کفر و الحاد متهم کنند. مخالفان او سرانجام صلاح‌الدین ایوبی را تحت فشار گذاشتند تا حکم قتل او را صادر کند. ملک ظاهر ابتدا مقاومت کرد، اما در نهایت تحت فشار‌های سیاسی مذهبی تسلیم شد.

سهروردی در سال ۵۸۷ هجری قمری، در حالی که تنها ۳۸ سال داشت، در قلعه حلب زندانی و به شهادت رسید (به همین دلیل به او «شیخ مقتول» نیز می‌گویند).

با وجود عمر کوتاه، سهروردی آثار بسیار ارزشمندی به زبان‌های عربی و فارسی به یادگار گذاشت که مهم‌ترین آنها عبارتند از:

 حکمة الاشراق: کتاب اصلی او در تبیین فلسفه اشراق.

 المشارع و المطارحات و التلویحات: در نقد و بررسی فلسفه مشاء.

رساله‌های رمزی و تمثیلی به زبان فارسی: مانند عقل سرخ، آواز پر جبرئیل، لغت موران و صفیر سیمرغ که از زیباترین متون منثور ادبی و عرفانی فارسی به شمار می‌روند.